13 Nov 2017

Dipego tsa kgonagalo ya go dirisiwa ga lefatshe leno ele tsela ya go fetisa ditagi tse di seng ka fa molaong le go fetisa batho ba go dumelwang  ba ya go rekisiwa kwa mafatsheng di tsisitse tlhobaelo mo bathong ba ba tshelang le boswafe.

Se se builwe ke mokwaledi wa mokgatlho wa ba - na - le  boswafe, Rre Gaontebale Mokgosi mo phuthegong e ba mokgatlho oo  ba neng ba e buisa kwa Ghanzi ka Labotlhano go  tsibosa morafhe ka ditswanelo le dikgwetlho tsa bone.

Rre Mokgosi  a re seemo se se a tlhobaetsa ebile se baya ba- na- le boswafe  mo diphatseng ka go dumelwa gore dikarolo tsa mebele ya bone di ka tsisa  dikhumo kgotsa go dirisiwa mo tirong tse a reng ke tsa boloi le bongaka jwa setso.

A re ntswa lefatshe le tsweletse ka go tlhabologa  ditumelo tse di tswang goo lowe bogolo jang mo Afrika  tsa gore dikarolo tsa mmele wa  ba - na - le boswafe di ka tsisa khumo di santse dile teng kgotsa mo ditirong tsa bongaka jwa setso.

Ntswa ditumelo tse di tswa kgakala, a re ga di na boammaruri ebile  ba kgala ba sa  kgwe mathe ba ba tsayang karolo ka mabaka a ditumelo tse.

Ditumelo tse a re di atile thata mo mafatsheng a tshwana le bo Burundi, Malawi, a tlatsa ka gore kgwedi eno e tlhola malatsi a le mane kwa Zambia mongwe wa ba - na - le boswafe o ne a kgaolwa letsogo.

A re kwa Burundi ba - na - le boswafe ga  ba kgone le go rekisa kgotsa go gweba mo mekgwatheng  ka ba tsewa go dirisiwa mo tirong tse.

“Tota le tlhotlhwa ya ba - na - le boswafe e setse e beilwe , ebile o ka e bona fa o ka thodumela mo  maranyaneng a ditlhaeletsanyo a Internet,”a tlhalosa.

A re go nna le polokelo ya kanoko ya dikarolwana tsa madi (DNA) ya batho botlhe mo Botswana go ka fokotsa matshosetsi a go rekisiwa ga ba - na - le boswafe  ba a reng ba na le ditshwanelo jaaka mongwe le mongwe.

Moeteledipele  wa mokgatlho  o, Rre Fraiser Gaonakala  o kaile fa e le  ene  mo- na- le boswafe fela kwa lelwapeng mme  mmagwe o ne a thola a  mmolelela gore ke lekgoa fa a botsa gore  ka go reng a sa  tshwane le ba bangwe .

A re o ne  a simolola go jega fa bana ba sia fa ba mmona  le batho ba mmitsa ‘leswafe’ mme a botsa mmagwe gape gore ke eng asa tshwane le makgoa a mangwe mme o ne a mo tlhalosetsa boaammaruri jwa gore ke mo - na - le boswafe.

A re mo - na- le boswafe o tshwana le mongwe le mongwe, pharologanyo ke mmala ,moriri le matlho fela.

“Gatwe bogologolo re ne re bewa  mo letsatsing  gore re tswe mmala, kgabagare  motho a nne  le kankere ya letlalo.”

A re batho ba na le ditumelo tse di farologanyeng  ka ba- na- le -boswafe, bangwe ba dumela gore  ba - na - le boswafe  ga ba bone motshegare,  fa bangwe  ba dumela gore motho yo o tshelang ka mogare wa AIDS fa a tsena mo  tlhakanelo dikobong e e sa sireletsegang le mo - na - le boswafe  o ka fola mogare ebile bangwe ba betelela  ba - na - le boswafe ka tumelo e .

 A re madi a ba- na- le -boswafe a tshwana le a mongwe le mongwe ebile mo - na - le boswafe o ka abela madi motho yo madi a gagwe a  tsamaelanang  le a gagwe.

“Ke tshotse ngwana le motho yo e seng mo- na -le -boswafe ebile ngwana wa teng ga se mo - na - le boswafe,” a tlhalosa.

Rre Gaonakala  o ne a gwetlha morafhe go amogela ba- na le -boswafe le go tlogela ditumelo  tse eseng tsa boammaaruri tse di amang ba- na - le boswafe  a supa gore bogologolo batho ba ne ba ikgwela mathe mo diaparong  fa ba mmona ele tumelo ya gore go dira  jalo go ka dira gore ba seka ba tshola mo - na - le boswafe.

A re go baya  ba- na- le boswafe kwa mahure  mo go dirwang ke batho bangwe go ka baka gore mo -na - le boswafe a gole a tshaba batho.

Mo bogaufing a re mme mongwe o ne a ikgapela botshelo ka go ikaletsa morago ga go lemoga gore o belege mo -na - le boswafe .

A re bogologolo  ba- na- le boswafe le bone ba ne ba bolawa morago ga pelegi a tlatsa ka gore “Ebile go ne go dumelwa gore re a nyelela ,re ne re bolaiwa go bo gotwe re nyeletse.”

Modulasetilo wa mokgatlho wa ba- na- le boswafe Rre Sargent Kgosietsile o ne a  gatelela botlhokwa  jwa go baya monwana molao wa mafatshefatshe wa ba -na - le bogole ke lefatshe leno, a re go dira jalo go ka fokotsa dikgwetlho tsa ba - na - le boswafe ka ba tlaa bo ba tsewe jaaka ba - na -le bogole.

A re le bone ba  eletsa  gore  ba akarediwe go nna kgotsa go tseewa jaaka ba - na - le bogole ebile  ba akanyediwe mo go sengwe le sengwe se se dirwang mo lefatsheng leno.

Modulasetilo a re ba tshwanetse go phakisiwa ditlolo tse di ba babalelang mo marang a letsatsi ka  ba ka felela ba  tsenwa ke kankere ya letlalo fa ba sa itshireletse mo letsatsing,  e  kalafi ya yone e leng turu.

A re ba- na- le boswafe ba tlhatlhobelwe matlho ba bo  ba abelwa  digalase tsa matlho  go silomola kwa tlase gore ba tle ba kgone go tlhwaafalela  dithuto tsa bone go sena dikgwetlho.

Mo godimo ga moo, a re puso le dikompone tse di ikemetseng ka nosi di tshwanetse go tlamiwa go thapa   ba - na - le boswafe fa ba fetsa kwa dikolong tsa ithutelo ditiro jaaka mafatshe a mangwe a tshwana le Namibia. O ne  a tlatsa ka gore ba tshwanetse go berekela fa go tshwanetseng.

Dibuka le tsone  a re  di tswanetse go dirwa go  akanyeditswe  ba -na - le boswafe.

O ne a tlhalosa fa polokelo ya kanoko ya dikarolwana tsa madi  e le botlhokwa ka e ka thusa mo borukhutlhing jotlhe, jaaka go balaya ba -na-le boswafe.

Fa a tswa la gagwe moemedi go tswa kwa ofising ya Mopalamente wa Ghanzi Bokoni,Rre Jesus Mosokwe  a re go  botlhokwa   gore ditumelo tse dingwe di beelwe fa tlhoko  gore  ba - na - le boswafe ba tshele sentle.

A re ba- na- le boswafe ga ba a tshwanelwa go sotlwa, ba tshwanetswe go tlotlwa gape, a tlatsa ka gore ba na le bokgoni.

O ne a fa sekai ka seopedi  sengwe sa mmino wa reggae kwa Jamaica, Winston Foster  yo o tumileng ka leina la Yellowman yo a reng o ne a phuaganngwa ke mmagwe a sa le monnye kwa lefelong lengwe le go godisediwang bana ba ba senang  batsadi teng.

A re Yellowman o ne a  gola sentle a ithuta thata mme kgabagare a ithophela go tsaya tsela ya moopelo e a tumileng ka yone lefatshe lotlhe ka bophara. BOPA